All for Joomla All for Webmasters

YANAN BİNALARDA ÇÖKME TEHLİKELERİ

“Gümüşün dışı aktır, berraktır ama onun yüzünden el de kararır, elbise de…”

Mevlana

Yangın yerinde, çökme tehlikesi ile sık sık karşılaşılır. Malzeme seçici- lerin, inşaatçıların ve itfaiyecilerin çökme nedenlerini yakından bilmesi gerekir. Bunun için de önce, yapı malzemelerinin yangına karşı davranışı, binaların yapı türleri ve yapı malzemeleri ile bina bölümlerinin özellikleri iyi bilinmelidir.

1. Yapı Malzemeleri

1.1. Yapı Malzemelerinin Yangın Direnci

Çökme tehlikesi yapı malzemelerinin yangına karşı gösterdiği dirence bağlıdır. Özellikle taşıyıcı malzemelerin yangına karşı davranışları çökme tehli- kesi bakımından önemlidir.

a) Ahşap Yapı Malzemeleri

Bazı avantajları sebebiyle ahşabın yapı malzemesi olarak kullanıldığına sık rastlarız. Ahşap yüksek basınca dayanıklıdır, çekme mukavemeti ve esneklik gücü iyidir ve ısı iletim katsayısı küçüktür. Yandığı zaman üst yüzeyde odun kö- mürü kabuğu oluşur. Bu kabuğun ısı iletim katsayısı çok küçük olduğundan, alt kısımdaki bölümlerin buharlaşmasını ve kömürleşmesini engeller. Fakat yüksek ısılarda kömür kabuğu da koruma görevi yapamaz ve kendisi de yanar.

Genellikle ahşap kirişlerin ve di- ğer ahşap yapı malzemelerinin dayanım süresi 20-30 dakikadır. Yanma süresi 20 dakikayı geçince çökmeler başlayabilir. Ahşabın diğer bir avantajı da, yandığı zaman çıtırdamasıdır. İyi yetişmiş itfai- yeciler, bu çıtırdama sesinden ahşabın ne zaman kırılacağını anlayabilir.

b) Dökme Demir Yapı Malzemeleri

Bu yapı malzemesi için en tipik örnek, fabrikalarda döküm kirişli bölüm- lerdir. Dökme demir malzemeler, ısıya karşı çok ılımlı davranır. Sıcaklık 400 ºC’yi geçtikten sonra taşıma gücünü çeliğe nazaran daha az kaybeder ve sıcaklık 1100
ºC’ye geldiği zaman herhangi bir dış değişiklik göstermeden taşıma gücünü tama- men ani bir şekilde kaybeder. Isınmış dökme demire ani su sıkılması durumunda hızlı soğuma sebebiyle daha düşük sıcaklıklarda da taşıma özelliğini kaybeder.

c) Çelik Yapı Malzemeleri

Çeliğin ısı iletim katsayısı yüksektir. Isınma durumunda çelik, gerilim sınırını çok kolay aşabilir. Gerilim sınırı aşıldığında gerilme esnekliği kaybolur ve kalıcı şekil değişimleri meydana gelir. Çok zayıf olan ve basınç altında bulu- nan yapı kısımları, yüksek ısılarda taşıma özelliğini kaybeder. Isınan çelik uzar, birleştiği noktalarda değişiklikler meydana getirir ve bazen bütün konstrüksiyonu yıkabilecek güçte kuvvet oluşturur.
Çelik, sıcaklığı yükseldikçe sağlamlığını kaybeder. Çeliğin sağlamlığı
350 ºC sıcaklıkta 2/3 oranında, 500 ºC sıcaklıkta yarıya düşer ve 700 ºC sıcak- lıkta dayanım gücü 1/5’e iner. Korunmamış çelik yapı malzemelerin (kolon, kiriş ve destek) emniyet dereceleri çok düşüktür. Bu tür yapı malzemeleri bu yüzyılın başında fabrika, hol ve depo yapılarında ahşabın yerini almıştır. Çelik yapı mal- zemeleri ilave koruma yapıları ile korunur. Bu koruma yapıları, çeliğin ısınması- nı 250 ºC’ye kadar korur.

d) Taş ve Yapay Yapı Malzemeleri

Doğal taşların, yangına karşı en iyi dayanıma sahip yapı malzemesi oldu- ğu sanılır. Oysa bu doğru değildir. Doğal taşlar, yangın durumunda çok olumsuz davranır. Serttir, yüksek basınç mukavemetine sahiptir ve ısı iletim katsayısı dü- şüktür. Isınan taşların içinde bulunan kuvarz kristalleri ve diğer parçalar, özellikle ani soğumalarda maddenin değişikliğine yol açar. Granit, soğutma suyu ile karşı- laştığında cam gibi çatlar.
Tuğla ve briket gibi suni taş olarak isimlendirilen yapı malzemelerinin yangına karşı direnci daha iyidir. Bu malzemeler, yapı malzemesi olarak kullanıl- madan önce ısı altında kaldıklarından ısıya karşı mukavemetlidirler.

1.2. Yapı Türleri

Genel olarak kullanılan dört ayrı yapı türü vardır. Bunlar;

a) Ahşap yapılar,

b) Bağdadi yapılar,

c) Yığma yapılar

d) Kagir yapılar.

a) Ahşap Yapılar

Kulübe, blok binalar ve yazlık, ağaç yapı türünün kullanıldığı yapılardır ve genellikle bir veya iki katlı olarak yapıldığı için çökme tehlikesi azdır.

b) Bağdadi Yapılar

Şehirlerde ve taşrada üç ile dört kat yüksekliğindeki bu binalara sık rast-
lanır. Çökme tehlikesi çok yüksektir.

c) Yığma Yapılar

Yığma yapı türleri eskiden sıkça kullanılmıştır. Bu yapıların özellikleri, duvarlarının ateşe dayanıklı tuğladan, tavan, döşeme, merdiven ve çatısının ağaç- tan yapılmış olmasıdır. Çökme tehlikesi çok fazladır.

d) Kagir Yapılar

Bu tip binalarda duvarlar tuğla veya betondan, tavanlar ise çelik veya çe- lik betondan yapılmıştır. Bazı binalarda çatılar dahi çelik veya çelik beton kons- trüksiyon ile yapılmıştır.

2. Çökme Kazalarının Sebepleri

2.1. Taşıma Gücünün Zayıflaması

Çökme tehlikelerinin başlıca sebebi, sıcaklıktan dolayı yapı malzemele-
rini taşıma güçlerinin zayıflamasıdır.

a) Ağacın Yanması

Ağaçtan yapılmış yapı malzemeleri, yanmadan dolayı taşıma gücünü tehlikeli şekilde kaybeder. Bunu özellikle çatılarda görürüz. Söndürme işleminde ilk başta bağlama noktalarına dikkat edilmelidir. Bu bağlantılar yanarsa, çökme tehlikesi ile karşı karşıya kalınır. Bağdadi yapı şekilleri özel çökme tehlikeleri gösterir. Duman veya kararma görüldüğü anda, bağlantıların ek yerlerinde, hatta mekanik ayırmalarda dahi çökme tehlikesi görülebilir. Bu arada, çok katlı bağ-
dadi yapı ve çatıların her zaman dışarı doğru itildiği hesaba katılmalıdır. Hol ve benzeri yerlerde ağırlığı azaltmak için çatılarda ağaç bağlantıları kullanılabilir. Bu bağlantılar, ateşe büyük yüzeyler yaratan düz ve dikey duran kalaslardan ya- pılır. Bu ağaç bağlantılar, ateşe karşı dayanıklı boyalarla boyanmamışlarsa büyük çökme tehlikesi yaratır.

b) Çelik Yapılarda Taşıma Gücü Kaybı

Çelik mesnedi, kiriş ve çelik destekler gibi çelik yapı maddeleri ısınma- dan dolayı taşıma gücünü kaybeder. Destekler çok yük taşıyan yapı bölümleridir. Bir desteğin kırılması, bütün binanın çökmesi demektir. Destekler, genellikle her taraftan ısı tesirine açık oldukları için, çökme olasılığı çok yüksektir. Bu yüzden destekler ateşe karşı çok dayanıklı olmalıdır.

c) Doğal Taşların Çatlaması

Doğal taş yapı bölümleri, yüksek ısı veya ateşle temas ettiklerinde taşı- ma güçleri azalır. Taşlardan kopacak parçalar, taşıyıcı yüzeyleri küçülteceğinden taşıma kabiliyeti zayıflar.

2.2. Yapı Malzemelerinin İç Gerilmeleri

Çökme kazalarına neden olan en önemli sebeplerden biri, yangın halinde yapı malzemelerinin içinde meydana gelen iç gerilmelerdir. Mermer, granit ve kireç taşı gibi doğal taştan yapılmış yapı malzemeleri, iç gerilmeden dolayı çatla- yabilirler. Bu olay, özellikle direk lansla ani soğutmalarda görülmektedir.

2.3. Sıcaklık Nedeniyle Hacmin Değişmesi

Sıcaklıktan dolayı meydana gelen hacim değişiklikleri, çökmelere neden olabilir. Bu kısımda değişmeleri, uzama ve oda hacmi genişlemesi diye iki başlık altında toplayabiliriz.

a) Uzama (Gerilme)

Sıcaklık nedeniyle çökmelerde, çelik taşıyıcılar ve çelikli kirişler büyük rol oynar. Çeliğin uzama katsayısı çok yüksek, ağacın uzama katsayısının yakla- şık üç katıdır. Başlangıçta uzunluğu 5 m olan çelik taşıyıcı 20 ºC sıcaklıkta iken yangın sebebiyle 640 ºC sıcaklıkta ısındığında boyu yaklaşık 5 cm artar. Toplam uzunluk arttıkça, taşıyıcıların dayandığı veya uzamadan dolayı ittiği duvarlara büyük güçler tatbik edilir. Bu nedenle de, yangın sırasında çelik kirişlerin bağlı
olduğu duvarlardan uzak durmak gerekir. Çelik beton yapılarda ısınmadan dolayı meydana gelebilecek bu gerilmeler önceden hesaba katılmalıdır. Bu tür yapıları, özellikle yangınlarda oluşan yüksek ısılarda meydana gelen uzamalardan koru- mak için yeterli uzunlukta uzama boşlukları bırakılmalıdır.

b) Oda Hacmi Genişlemesi

Isınmadan meydana gelecek hacim genişlemesi, tuğla duvarların çökme- sine neden olabilir. Yangın tarafındaki duvar kısımları veya bağımsız bacalar tek taraflı ısındıkları zaman aksi istikamete doğru gerilir ve yıkılabilirler.

2.4. Yapı Gövdesinin Gevşemesi

Kagir yapı türünde, yangın ısısının etkisi ile yapı gövdesi gevşeyebilir. Bina içinde yangın varsa duvarların iç kısmında gevşeme olur ve bu da çökme- lere neden olur. Bu durumda, hacim genişlemesi ve yapı gevşemesi beraber etki yapar. Duvarlar yeterli desteğe sahip değil ve çok inceyse, çökmeler daha sık gö- rülür. Enine destek görevi yapan ağaç kirişler yandıkları zaman duvar desteksiz kalır. Bu tür çökmeler aniden ve belli olmadan meydana gelir.

2.5. Kenetlenmelerin Tahribi ve Gevşemesi

Tamamen yanma, sarsıntı ve özellikle patlamalar, kenetlenmelerin tahrip veya gevşemelerine neden olabilir. Bu olaylar ağır çökme kazalarının sebepleri- dir. Çatıların çökmesi, balkon ve teras yıkılmaları, taş pervazların düşmesi, kagir veya bağdadi yapıların duvarlarının dışa doğru yıkılmaları aynı şekilde meydana gelebilir. Fabrika binaları, oda patlamalarından dolayı çatıları kalkar veya çö- kerse, bir kağıt ev gibi içine çöker ve feci sonuçlara sebep olur. Bu tür yangın felaketleri bazen büyük can kayıplarına neden olabilir. Yıkılan yapı malzemeleri diğer yapı malzemelerinin düşmesi ile hasar, yıkılma ve çatlamalara neden ol- dukları için yangın yerinde kazaların artmasına ve can kayıplarına yol açar. Yapı malzemelerinin tamamen yanmasından dolayı meydana gelecek ağırlık merkezi kaymaları çökme kazaları yaratabilir.

2.6. Yapı Malzemelerinin Fazla Yüklenmesi

Yangına müdahale edilirken yapı malzemeleri fazla yüklendiğinde çök- me sebebi oluşturabilir. Üst katın yanmasından dolayı biriken yapı molozları, ağaç tavanların aşırı derecede yüklenmesine sebep olur. Yalnız çatıları yandığı halde bu sebepten dolayı tamamen çöken çok sayıda yapı mevcuttur. Bu tür yan-
gınlarda insan kaybı da olmuştur. Bunun yanında, yangın söndürmek için kulla-
nılan fazla su da, aşırı yüklemeye ve çökmeye neden olabilir.

2.7. Yanan Bina İçindeki Emici Maddelerin Etkileri

Baklagil, pamuk balyası, kendir ve keten gibi emici madde bulunan depo ve silolarda söndürme suyunu emen maddelerin ağırlığı artar ve yaratacağı kuv- vetler duvarları yıkarak çökmelere neden olabilir.

2.8. Rüzgarın Etkisi

Rüzgar çok önemli bir etki yaratabilir. Yanmış binaların duvarları, ba- caları ve başka bölümleri normal hava şartlarında dayanıklı olabilirler. Fakat rüzgar, hatta fırtına çıktığı zaman çökme tehlikesi doğabilir. Bu yüzden yangın yerinde her olasılığı göz önünde bulundurarak, çökme tehlikesi olasılığı olan duvar veya bacalar tespit edilebilmeli ve esen rüzgarın yönüne göre müdahale planı yapılmalıdır.

2.9. Aşırı Soğuğun Etkisi

Don tesiri ile de çökme tehlikesi görülmektedir. Su buz haline geldiği zaman hacmi yüzde 10 büyür. Su sıkıldığı zaman çatlak duvar veya yapı bölüm- lerine su dolar ve buradaki suyun donması çökmelere neden olabilir.

2.10. Duvar Kaplamalarının ve Camların Doğurduğu Tehlikeler

Isınmadan dolayı kaplamalardan, pervazlardan ve balkon çıkıntıların- dan kopan sivri parçalar, yangın yerlerinde kazalara sebep olmuştur. En büyük tehlikeyi kuşkusuz çelik, beton ve camdan yapılmış modern binalar oluştur- maktadır. Dış yüzeyinden duman ve hatta alev yüksekliğinde camlar çatlar ve kama şeklinde caddeye düşerler. Bu durumda düşen parçalar orada bulunan insanlara küçümsenemeyecek zararlar verebilirler. Düşebilecek cam ve diğer parçalar göz önüne alınmalı, temizlemeli ve müdahale şekli tehlike durumuna göre ayarlanmalıdır.

2.11. Sıvı Dökülmeleri, Erimiş Metal ve Plastik Damlaması

Bina içi müdahalelerde tavan sıvılarının dökülebileceği, hatta kurşun, çinko ve bakır gibi erimiş metal veya plastiğin damlayabileceği her zaman he- saba katılmalıdır. Bu yüzden yangın sonrası kaldırma işlerinde diğer teçhizatlar olmasa bile, kask her zaman giyilmelidir.

2.12. Yıkım Sırasındaki Tehlikeler

Yanmış binaların geride kalan dış ve iç duvarları önemli çökme tehli- keleri yaratırlar. Ekip şefi, böyle durumları merkeze bildirerek gereken koruma tedbirlerinin alınmasını sağlamalıdır.
En çok çökme kazaları, yangın sonrası çalışmalarda veya çökme teh- likesi bulunan yapı kısımlarının yıkılma işlemi sırasında görülür. Sallanan çatı duvarları kuvvetli su sıkıldığında dahi yıkılabilir. Bu yapı kısımları B lansının basıncına dayanıyorlarsa itfaiye tarafından yıkılmasına gerek yoktur.
Çatı duvarları ve başka yapı bölümlerini çekme ipi ile yıkmak çok teh- likelidir. Bu işlemi sadece başka çare yoksa ve gereken bütün emniyet tedbirleri alındıktan sonra yapmak gerekir. Bütün yıkım işlerinde yapı malzemelerinin du- rumları hesaplanmalı ve yıkılan malzemelerin hangi uzaklığa düşeceği tahmin edilerek dikkatli çalışılmalıdır.

2.13. Kişilerin Düşmesi

Yangın yerlerinde insanların, özellikle itfaiye erlerinin düşmesi sonucun- da doğabilecek tehlikeler en çok rastlanan kazalardandır. Yeterli taşıma gücünü kaybetmiş saçaklardan çökme durumunda düşülen alt bölümlerde yangın, duman, keskin veya sivri kısımları olan parçalar bulunuyorsa ağır yaralanmalar, hatta ölüm tehlikesi meydana gelebilir. Karla kapanmış cam çatılarda, parmaklıkları olmayan balkonlarda veya yangından zarar görmüş çeşitli yapı türlerinde aynı tehlike söz konusudur. Bu durumlar karşısında yetkilinin ne gibi sorumluluklar üstlendiği kolayca anlaşılır. Bu işler için, sorumluluk taşıyabilecek, tecrübeli ve her durum karşısında çare bulabilecek kişiler gereklidir.

3. Özel Çökme Tehlikeleri

Burma bacalar, asma tavanlar ve germe beton yapılar özel çökme tehli- keleri gösterir. Burma bacalar, burma yerleri eğer ağaç ile desteklenmiş ise büyük çökme tehlikesi teşkil eder. Yanıcı madde ile desteklenmiş burma bacalar saray, köşk ve benzeri eski yapılarda görülür. Çökme durumunda baca, binayı birkaç ton ağırlıkla yarıp geçebilir. Yangına karşı dayanıklı maddelerle desteklenmiş burma bacalar dahi ağır çökme tehlikesi yaratabilirler.
Eski binalarda genellikle büyük düz veya bombeli tavanları tutturmak için kullanılan ağaçtan yapılmış asma veya çekme kısımlar çok tehlikelidir. Asma tavanlar büyük temel açıklığına sahiptir ve desteksiz büyük odaları kapatırlar. Bu tür tavanlar, dans salonlarında ve buna benzer toplantı yerlerinde sık görülür.
Çatısında yangın çıktığında ağaç bağlantıları tecrübeli bir itfaiyecinin dahi tah-
min edemeyeceği hızda bozulur ve tavanın çökmesine neden olur.
Germe beton yapı türleri, yeni yapı şekli olarak üçüncü sırayı alır. Çekme betondaki betonun farkı, normal çelik betonun aksine yüklenmemiş olması, çeli- ğin önceden suni şekilde gerilmiş olması ve çok ince beton tabakası ile kapatılmış olmasıdır. Bu yüzden daha ucuz ve daha hafif yapılar yapmak mümkündür. Fakat bu çelik beton yapıların birçok olumsuz tarafı da vardır. Isıdan dolayı çekme beton büyük bölümler halinde veya tamamen çökebilir. İtfaiye ekip amirleri bu yapıları iyi bilmelidir.
Yapıların kullanım tarzları da çok önemlidir. Kolay yanıcı madde kul- lanılmak istenilen veya yangın yükü çok fazla olan yapı bölümlerinde, çekme beton tavan kullanılmasına müsaade edilmemelidir.

4. Çökmelere Karşı Korunma Tedbirleri

Çökme tehlikelerine karşı alınacak en uygun önlem, yapıların dayanıklı ve sağlam yapı elemanlarından yapılmış olmasıdır. Yangına dayanıklı yapılar, çökme tehlikelerinin önlemesinde en büyük etkendir.
Yangın yerinde çökme tehlikesi durumunda, tehlikede bulunan ekipler derhal geri çekilmelidir. Bu durumda tehlike sinyali yangın yerinin her tarafında duyulabilirse, geri çekilme işareti olarak kendini gösteriyor demektir. Halkın ve itfaiye personelinin hayatını tehlikeye sokabilecek çökme tehlikesi görülen yan- gın yerlerini kapatmak en iyi tedbirdir. Çökme tehlikesi görülen binaların içine yine de girme mecburiyeti varsa, ekip amiri çökmeyi gözetleyebilecek ve hemen haber verebilecek yeteneğe sahip olmalıdır.
Yangını söndürme müdahalesinde ani soğumadan dolayı taşıma gücünü kaybedebilen doğal taş, çelik, beton ve metaller gibi ısınmış, yanıcı olmayan yapı malzemelerine mümkün olduğu kadar az su sıkılmalıdır.
Duvar ve bacayı iterek yıkmak çok tehlikelidir. Bu işlemin yapılması gerekiyorsa çok dikkatli olunmalıdır. Çünkü yüksek bir duvar yıkıldığı zaman birçok parçaya bölünür ve itildiği istikametin aksi yöne parça fırlatabilir. Yangın yerinde duvar ve baca yıkımları uzman ekiplerin nezaretinde yapılmalıdır (kaynak: yangin.org).

Yorum yap